Jean-Paul Sartre, urodzony 21 czerwca 1905 roku w Paryżu, był jednym z najwybitniejszych francuskich filozofów, pisarzy i dramaturgów XX wieku. Na grudzień 2023 roku, liczyłby sobie 118 lat. Znany jako czołowy przedstawiciel egzystencjalizmu, jego życie odzwierciedlało dążenie do odcięcia się od mieszczańskich korzeni poprzez filozofię i styl życia. Od 1929 roku aż do swojej śmierci w 1980 roku, pozostawał w otwartym związku z wybitną feministką i filozofką Simone de Beauvoir, z którą wspólnie kwestionował społeczne i kulturowe oczekiwania. Jego prace, w tym fundamentalne dzieło filozoficzne „Byt i nicość”, wywarły ogromny wpływ na myśl XX wieku, kształtując socjologię, teorię krytyczną i studia literackie.
Najważniejsze fakty:
- Wiek: Na grudzień 2023 roku, liczyłby sobie 118 lat.
- Żona/Mąż: W otwartym związku z Simone de Beauvoir od 1929 roku do śmierci.
- Dzieci: Brak informacji o dzieciach.
- Zawód: Filozof, pisarz, dramaturg, eseista, krytyk literacki.
- Główne osiągnięcie: Uznawany za czołowego przedstawiciela egzystencjalizmu, autor fundamentalnego dzieła „Byt i nicość”.
Jean-Paul Sartre – Podstawowe Informacje Biograficzne
Pełne nazwisko Jeana-Paula Sartre’a brzmiało Jean-Paul Charles Aymard Sartre. Urodził się 21 czerwca 1905 roku w Paryżu, jako jedyne dziecko Jeana-Baptiste’a Sartre’a i Anne-Marie Schweitzer. Jego życie zakończyło się 15 kwietnia 1980 roku, również w Paryżu, w wieku 74 lat. Pogrzeb Sartre’a stał się doniosłym wydarzeniem społecznym, gromadząc na ulicach miasta około 50 000 żałobników. Jego droga edukacyjna prowadziła przez prestiżową École Normale Supérieure (ENS) w Paryżu, gdzie zdobył stopnie licencjata (BA) i magistra (MA). Tam zdobył certyfikaty z psychologii, historii filozofii, logiki, etyki, socjologii oraz fizyki. Swoją karierę pedagogiczną rozwijał w latach 1931–1945, nauczając w renomowanych liceach, takich jak Lycée François-1er w Hawrze, Lycée Pasteur oraz Lycée Condorcet w Paryżu.
Jean-Paul Sartre – Rodzina i Życie Prywatne
Wczesne lata i wychowanie
Losy młodego Jeana-Paula Sartre’a naznaczyła wczesna strata ojca. Jean-Baptiste Sartre, oficer francuskiej marynarki wojennej, zmarł na chorobę nabytą podczas służby w Indochinach, gdy Jean-Paul miał zaledwie dwa lata. Po tym tragicznym wydarzeniu, wychowaniem syna zajęła się jego matka wraz z dziadkiem ze strony matki, Charlesem Schweitzerem. Dziadek, będący nauczycielem języka niemieckiego, od najmłodszych lat wprowadzał młodego Jeana-Paula w świat matematyki i literatury klasycznej, kształtując jego intelektualne zaczątki. Jean-Paul Sartre był również blisko spokrewniony ze słynnym teologiem, lekarzem i organistą Albertem Schweitzerem, który był jego kuzynem.
Relacja z Simone de Beauvoir
Jednym z najbardziej znaczących związków w życiu Jeana-Paula Sartre’a była jego relacja z Simone de Beauvoir, wybitną feministką i filozofką. Ich związek, trwający od 1929 roku aż do śmierci Sartre’a w 1980 roku, był otwarty i oparty na wzajemnym szacunku oraz wspólnych intelektualnych poszukiwaniach. Razem kwestionowali konwencjonalne społeczne i kulturowe oczekiwania, będące dziedzictwem ich burżuazyjnego wychowania. Ich intelektualna i emocjonalna więź była fundamentem dla obojga, wpływając na ich twórczość i postrzeganie świata.
Problemy w dzieciństwie
Okres dzieciństwa Jeana-Paula Sartre’a nie był pozbawiony trudności. Po przeprowadzce do La Rochelle, gdzie jego matka ponownie wyszła za mąż, młody Sartre doświadczał nękania ze strony rówieśników. Sytuację pogarszała jego wada wzroku – zez rozbieżny prawego oka, znany jako sensoryczna egzotropia. Ta fizyczna niedoskonałość, choć źródłem cierpienia w młodości, miała później nieoczekiwane konsekwencje, wpływając między innymi na jego zwolnienie z obozu jenieckiego, gdyż twierdził, że wada ta zaburza jego zmysł równowagi.
Jean-Paul Sartre – Edukacja i Kariera
Wykształcenie wyższe
Droga Jeana-Paula Sartre’a do intelektualnej dominacji wiodła przez mury jednej z najbardziej prestiżowych francuskich uczelni – École Normale Supérieure (ENS) w Paryżu. Tam, w latach intensywnych studiów, zdobył gruntowne wykształcenie, uzyskując stopnie licencjata (BA) i magistra (MA). Jego program obejmował szeroki zakres dyscyplin, od psychologii, przez historię filozofii, logikę, etykę, socjologię, aż po fizykę. Ta interdyscyplinarna wiedza stała się fundamentem dla jego późniejszych, przełomowych prac filozoficznych i literackich.
Kariera pedagogiczna
Po ukończeniu studiów, Jean-Paul Sartre podjął pracę jako nauczyciel w różnych liceach, gdzie dzielił się swoją wiedzą i pasją do filozofii. W latach 1931–1945 pracował w placówkach takich jak Lycée François-1er w Hawrze, Lycée w Laon, a także w paryskich Lycée Pasteur i Lycée Condorcet. Jego doświadczenie w pracy z młodzieżą z pewnością wpłynęło na jego spojrzenie na edukację, społeczeństwo i rolę jednostki w jego kształtowaniu.
Działalność publicystyczna i współzałożenie „Les Temps modernes”
Po zakończeniu II wojny światowej, Jean-Paul Sartre stał się aktywnym uczestnikiem życia intelektualnego i politycznego Francji. Współzałożył w 1945 roku pismo „Les Temps modernes”, które stało się dla niego kluczową platformą do propagowania jego idei politycznych i społecznych, a także do angażowania się w bieżące debaty intelektualne. „Les Temps modernes” stało się ważnym głosem w dyskursie publicznym, odzwierciedlając zaangażowanie Sartre’a w sprawy społeczne i polityczne epoki.
Jean-Paul Sartre – Kariera Twórcza i Filozoficzna
Główny przedstawiciel egzystencjalizmu
Jean-Paul Sartre jest uznawany za jednego z głównych przedstawicieli egzystencjalizmu, kluczowej myśli filozoficznej XX wieku. Jego prace, głęboko zakorzenione w fenomenologii i marksizmie, wywarły ogromny wpływ nie tylko na filozofię, ale także na socjologię, teorię krytyczną, studia literackie oraz teorię postkolonialną. Egzystencjalizm, w rozumieniu Sartre’a, podkreślał wolność jednostki, odpowiedzialność za własne wybory oraz subiektywność ludzkiego doświadczenia, formułując hasło „egzystencja poprzedza esencję”. Jego filozofia stała się synonimem poszukiwania sensu w świecie pozbawionym inherentnego porządku.
Debiut teatralny i pierwsze dzieła
Mimo że Sartre jest najbardziej znany ze swojej filozofii, jego twórczość literacka również odgrywa kluczową rolę. Swój pierwszy utwór sceniczny, dramat bożonarodzeniowy pt. „Bariona, ou le fils du tonnerre”, napisał w 1940 roku, będąc wówczas jeńcem wojennym w niemieckim stalagu XII-D w Trewirze. Ten dramat, powstały w trudnych okolicznościach, był zapowiedzią jego późniejszych, bardziej złożonych dzieł scenicznych, które często eksplorowały tematy wolności, odpowiedzialności i ludzkiej kondycji w obliczu opresji.
Główne dzieło filozoficzne: „Byt i nicość”
Najważniejszą rozprawą filozoficzną Jeana-Paula Sartre’a jest opublikowana w 1943 roku książka „Byt i nicość” (L’Être et le Néant). W tym monumentalnym dziele Sartre analizuje fundamentalne zagadnienia ludzkiej egzystencji, w tym konflikt między „złą wiarą” (mauvaise foi), czyli konformizmem i ucieczką od wolności, a autentycznym sposobem istnienia. Książka ta stanowi głębokie studium świadomości, wolności, odpowiedzialności oraz relacji między człowiekiem a światem, stając się kamieniem węgielnym egzystencjalizmu.
Wpływ literatury i inspiracje filozoficzne
Rozwój intelektualny Jeana-Paula Sartre’a był kształtowany przez bogate spektrum inspiracji. Ogromny wpływ na jego myślenie miały seminaria Alexandre’a Kojève’a oraz lektura dzieł takich myślicieli jak Henri Bergson (szczególnie jego praca „O bezpośrednich danych świadomości”), Edmund Husserl i Martin Heidegger. Dodatkowo, około 1928 roku, Sartre pracował jako prywatny nauczyciel francuskiego dla japońskiego filozofa Kuki Shūzō. To właśnie Shūzō prawdopodobnie jako pierwszy zainteresował Sartre’a fenomenologią, otwierając dla niego nowe ścieżki intelektualne. Wielkie wrażenie wywarła na nim powieść „Podróż do kresu nocy” Louisa-Ferdinanda Céline’a, którą przeczytał w 1932 roku i która znacząco wpłynęła na jego późniejszą twórczość.
Jean-Paul Sartre – Polityka i Aktywizm
Służba wojskowa i niewola
W obliczu narastającego konfliktu, w 1939 roku Jean-Paul Sartre został powołany do armii francuskiej jako meteorolog. Rok później, w 1940 roku, dostał się do niewoli w Padoux. Został zwolniony w kwietniu 1941 roku ze względu na zły stan zdrowia, a konkretnie problemy ze wzrokiem, które wpływały na jego równowagę. To doświadczenie niewoli, choć krótkie, z pewnością pogłębiło jego refleksje nad wolnością, opresją i ludzką kondycją.
Działalność w ruchu oporu
Po powrocie do okupowanego Paryża, Jean-Paul Sartre aktywnie zaangażował się w działalność podziemną. Współzałożył grupę oporu „Socialisme et Liberté”, do której należeli między innymi Simone de Beauvoir i Maurice Merleau-Ponty. Choć grupa rozpadła się po kilku miesiącach, była ona wyrazem jego zaangażowania w walkę z nazistowskim reżimem i dążenia do wolności. Działalność ta stanowiła praktyczne zastosowanie jego filozoficznych przekonań o odpowiedzialności jednostki za losy społeczeństwa.
Zaangażowanie antykolonialne
Jean-Paul Sartre był zagorzałym przeciwnikiem kolonializmu i imperializmu. Aktywnie potępiał politykę Francji w Algierii oraz sprzeciwiał się interwencji Stanów Zjednoczonych w Wietnamie. Jego postawa antykolonialna była wyrazem jego zaangażowania w walkę o prawa człowieka i samostanowienie narodów. Sartre aktywnie wspierał ruchy wyzwoleńcze, używając swojej platformy intelektualnej do nagłaśniania niesprawiedliwości i wzywania do solidarności z uciskanych.
Jean-Paul Sartre – Nagrody i Osiągnięcia
Odmowa Nagrody Nobla
W 1964 roku Jean-Paul Sartre został laureatem Literackiej Nagrody Nobla. Jednak, zgodnie ze swoim charakterystycznym podejściem do oficjalnych zaszczytów, odmówił jej przyjęcia. Sartre argumentował, że pisarz nie powinien pozwalać na przekształcenie się w „instytucję” i zawsze odrzucał oficjalne zaszczyty, podkreślając w ten sposób swoją niezależność od systemów i hierarchii. Ta decyzja była kolejnym wyrazem jego indywidualizmu i sprzeciwu wobec zewnętrznych form uznania.
Wpływowe idee i koncepcje
Jean-Paul Sartre jest autorem wielu koncepcji, które na stałe wpisały się w kanon filozofii. Do jego najbardziej znanych idei należą:
- „Egzystencja poprzedza esencję” – podkreślająca prymat wolności i świadomego wyboru nad z góry narzuconą naturą.
- Pojęcie „złej wiary” (mauvaise foi) – opisujące ludzkie unikanie odpowiedzialności i samooszukiwanie się.
- Ikoniczne stwierdzenie „Piekło to inni” (L’enfer, c’est les autres) – pochodzące z jego dramatu „Przy drzwiach zamkniętych” (Huis Clos).
Te koncepcje do dziś prowokują do refleksji nad ludzką kondycją.
Jean-Paul Sartre – Kluczowe Daty w Życiu i Karierze
Poniższa tabela przedstawia chronologiczny przegląd najważniejszych wydarzeń z życia i kariery Jeana-Paula Sartre’a:
| Rok | Wydarzenie |
|---|---|
| 1905 | Narodziny Jeana-Paula Sartre’a w Paryżu. |
| 1929 | Rozpoczęcie otwartego związku z Simone de Beauvoir. |
| 1931–1945 | Praca jako nauczyciel w liceach. |
| 1939 | Powwołanie do armii francuskiej. |
| 1940 | Napisanie dramatu „Bariona, ou le fils du tonnerre” w niewoli; dostanie się do niewoli. |
| 1941 | Zwolnienie z obozu jenieckiego. |
| 1943 | Publikacja „Byt i nicość”. |
| 1945 | Współzałożenie pisma „Les Temps modernes”. |
| 1964 | Laureat Literackiej Nagrody Nobla (odmowa przyjęcia). |
| 1980 | Śmierć Jeana-Paula Sartre’a w Paryżu. |
Jean-Paul Sartre – Ciekawostki z Życia
Słynny żartowniś i mistyfikacje
Podczas studiów w École Normale Supérieure, Jean-Paul Sartre był znany z poczucia humoru i skłonności do żartów. W 1927 roku zorganizował głośną mistyfikację, informując media o rzekomym przyznaniu Charlesowi Lindberghowi honorowego stopnia naukowego. Wydarzenie to przyciągnęło tysiące ludzi i doprowadziło do dymisji dyrektora szkoły, Gustave’a Lansona. Ta anegdota pokazuje, że Sartre miał nie tylko głębokie myśli filozoficzne, ale także lekkość i dystans do życia.
Wada wzroku i jej konsekwencje
Wada wzroku Jeana-Paula Sartre’a, sensoryczna egzotropia prawego oka, miała znaczący wpływ na jego życie. Poza tym, że była źródłem drwin w dzieciństwie, wpłynęła również na jego losy podczas II wojny światowej. To właśnie ze względu na problemy ze wzrokiem, które twierdził, że zaburzają jego zmysł równowagi, został zwolniony z obozu jenieckiego. Ta fizyczna niedoskonałość, choć początkowo stanowiła przeszkodę, stała się ostatecznie czynnikiem determinującym jego los w specyficznych okolicznościach.
Jean-Paul Sartre pozostaje jedną z najbardziej wpływowych postaci XX-wiecznej filozofii, a jego dzieła nieustannie przypominają o naszej wolności i odpowiedzialności za kształtowanie własnego życia oraz świata wokół nas, czyniąc go postacią fundamentalną dla zrozumienia współczesnej myśli humanistycznej.
Często Zadawane Pytania (FAQ)
Co głosił Sartre?
Sartre głosił egzystencjalizm, podkreślając wolność i odpowiedzialność jednostki za kształtowanie własnej egzystencji. Twierdził, że człowiek jest skazany na wolność, a jego istnienie poprzedza esencję, co oznacza, że najpierw istnieje, a potem sam definiuje kim jest poprzez swoje wybory.
Dlaczego Sartre odmówił Nobla?
Jean-Paul Sartre odmówił Literackiej Nagrody Nobla w 1964 roku, ponieważ uważał, że żaden człowiek nie powinien być oficjalnie uznawany przez instytucję, a taka nagroda mogłaby ograniczyć jego wolność jako pisarza. Chciał zachować niezależność wobec wszelkich form uznania.
Od czego zacząć czytać Sartre?
Dobrym punktem wyjścia do poznania myśli Sartre’a jest jego słynny esej „Egzystencjalizm jest humanizmem”, który w zwięzły sposób przedstawia główne założenia jego filozofii. Można również sięgnąć po jego powieści, takie jak „Nudności”, by zobaczyć te idee w praktyce literackiej.
Kto powiedział piekło to inni?
Słynne zdanie „Piekło to inni” pochodzi z dramatu Jeana-Paula Sartre’a zatytułowanego „Przy drzwiach zamkniętych”. Wyraża ono myśl o tym, jak relacje z innymi ludźmi mogą stanowić źródło cierpienia i uwięzienia.
Źródła:
https://en.wikipedia.org/wiki/Jean-Paul_Sartre
