Béla Bartók, właściwie Bartók Béla Viktor János, to jedna z najwybitniejszych postaci węgierskiej muzyki XX wieku, kompozytor, pianista i pionier etnomuzykologii. Uznawany za jednego z dwóch najważniejszych kompozytorów w historii Węgier, obok Franza Liszta, stworzył fundament narodowej tożsamości muzycznej tego kraju. Jego wszechstronność przejawiała się nie tylko w mistrzowskim komponowaniu, ale także w wirtuozerskim wykonawstwie na fortepianie oraz przełomowych badaniach nad muzyką ludową. Bartók zmarł w Nowym Jorku w 1945 roku w wieku 64 lat, tuż po uzyskaniu obywatelstwa amerykańskiego, mimo że nigdy nie odnalazł w Stanach Zjednoczonych swojego prawdziwego domu.
Jego życie prywatne naznaczone było utratą ojca w młodym wieku, co wymusiło liczne przeprowadzki. Po dwóch związkach małżeńskich, z Martą Ziegler i Dittą Pásztory, Bartók przeszedł znaczącą ewolucję światopoglądową, od katolicyzmu, przez ateizm, do unitarianizmu. Mimo burzliwego życia osobistego i zawodowego, Béla Bartók pozostawił po sobie spuściznę, która do dziś inspiruje i kształtuje muzyczny świat.
Najważniejsze fakty:
- Wiek: Na wrzesień 1945 roku miał 64 lata.
- Żona/Mąż: Ditta Pásztory (druga żona).
- Dzieci: Syn Béla Bartók Jr.
- Zawód: Kompozytor, pianista, etnomuzykolog.
- Główne osiągnięcie: Stworzenie fundamentu narodowej tożsamości muzycznej Węgier poprzez badania i wykorzystanie muzyki ludowej w swojej twórczości.
Kim był Béla Bartók? Podstawowe informacje biograficzne
Béla Bartók, którego pełne imię i nazwisko w zapisie węgierskim brzmi Bartók Béla Viktor János, urodził się 25 marca 1881 roku w banackim mieście Nagyszentmiklós, które wówczas należało do Królestwa Węgier, a dziś znajduje się na terenie Rumunii (Sânnicolau Mare). Jako jeden z najważniejszych kompozytorów XX wieku, Bartók wraz z Franzem Lisztem dzierży tytuł najwybitniejszego kompozytora w historii Węgier, tworząc fundament narodowej tożsamości muzycznej tego kraju. Jego multidyscyplinarność zawodowa obejmowała nie tylko kompozycję, ale także wirtuozerskie wykonawstwo na pianinie i pionierskie badania w dziedzinie etnomuzykologii. Działalność naukowa Bartóka, skupiona na analitycznym badaniu muzyki ludowej, położyła podwaliny pod współczesną muzykologię porównawczą. Kompozytor zmarł 26 września 1945 roku w Nowym Jorku w wieku 64 lat. Co istotne, tuż przed śmiercią w 1945 roku zdołał uzyskać obywatelstwo amerykańskie, mimo że nigdy nie poczuł się w USA w pełni jak w domu.
Rodzina i życie prywatne Béla Bartóka
Wczesna strata ojca
Życie młodego Béli Bartóka zostało naznaczone tragicznym wydarzeniem w 1888 roku, kiedy to nagle zmarł jego ojciec, również noszący imię Béla, a pełniący funkcję dyrektora szkoły rolniczej. Ta wczesna strata zmusiła siedmioletniego wówczas chłopca, jego siostrę Erzsébet oraz matkę do częstych przeprowadzek, co z pewnością wpłynęło na jego późniejsze doświadczenia życiowe.
Pierwsze małżeństwo z Martą Ziegler
W 1909 roku, mając 28 lat, Bartók poślubił Martę Ziegler, która miała wówczas zaledwie 16 lat. Ich związek małżeński trwał przez blisko 15 lat, stanowiąc ważny rozdział w jego życiu osobistym.
Drugie małżeństwo z Dittą Pásztory
Zaledwie dwa miesiące po rozwodzie z Martą Ziegler, w 1923 roku, 42-letni Béla Bartók zawarł drugi związek małżeński. Jego wybranką została Ditta Pásztory, jego studentka pianina, która miała wówczas 19 lat. Oświadczyny miały miejsce zaledwie dziesięć dni przed ślubem, co sugeruje dynamiczny rozwój tej relacji.
Ewolucja światopoglądowa i religijna
Choć Béla Bartók został wychowany w wierze katolickiej, w okresie wczesnej dorosłości jego przekonania ewoluowały, przechodząc od ateizmu do unitarianizmu, co publicznie ogłosił w 1916 roku. Ta ewolucja światopoglądowa odzwierciedlała jego poszukiwania intelektualne i duchowe.
Kariera zawodowa i osiągnięcia naukowe Béla Bartóka
Genialne dziecko i pierwsze kompozycje
Talent muzyczny Béli Bartóka ujawnił się już od niemowlęctwa. Potrafił odróżniać rytmy taneczne, zanim jeszcze nauczył się mówić pełnymi zdaniami. W wieku zaledwie 4 lat grał 40 utworów na pianinie, a swój pierwszy publiczny koncert dał jako 11-latek. Te wczesne przejawy geniuszu zapowiadały jego przyszłą wielką karierę muzyczną.
Przełomowe badania nad muzyką ludową
Kluczowym momentem w rozwoju Bartóka jako badacza muzyki ludowej był rok 1904, kiedy to po usłyszeniu niani Lidi Dósy śpiewającej pieśni z Siedmiogrodu, Bartók poświęcił się badaniu folkloru. Wraz ze swoim bliskim przyjacielem, Zoltánem Kodályem, udowodnił, że prawdziwa muzyka węgierska opiera się na skalach pentatonicznych, a nie na popularnych wówczas stylizacjach cygańskich. To odkrycie miało fundamentalne znaczenie dla kształtowania się narodowej tożsamości muzycznej Węgier.
Innowacje w zbieraniu materiałów
Béla Bartók był jednym z najwybitniejszych kolekcjonerów terenowych pierwszej połowy XX wieku. Wykorzystywał fonograf do precyzyjnego i obiektywnego rejestrowania pieśni ludowych, co stanowiło innowacyjne podejście do badań etnograficznych. Jego zainteresowania badawcze obejmowały nie tylko muzykę węgierską, ale także słowacką, rumuńską, bułgarską, a nawet algierską (zbierane w 1913 roku) i turecką (zbierane w 1936 roku). Jego praca jako badacza muzyki ludowej była niezwykle wszechstronna i wyznaczyła nowe standardy w dziedzinie etnomuzykologii.
Najważniejsze dzieła operowe i baletowe
W dorobku kompozytorskim Béli Bartóka znajdują się dzieła o znaczącej wartości artystycznej. Jest autorem jedynej opery zatytułowanej „Zamek Sinobrodego” (1911), która pierwotnie została odrzucona w konkursie jako nienadająca się na scenę. Stworzył także głośne balety: „Drewniany książę” oraz „Cudowny mandaryn”. Premiera „Cudownego mandaryna” była opóźniana ze względu na jego kontrowersyjną treść, co świadczy o odważnym podejściu Bartóka do tematyki w sztuce.
Dojrzały styl i synteza
Twórczość Béli Bartóka stanowi unikalną syntezę muzyki ludowej, klasycyzmu i modernizmu. Jego dojrzały styl, kształtowany przez lata badań i eksperymentów, zaowocował arcydziełami takimi jak „Muzyka na instrumenty strunowe, perkusję i celestę” (1936), „Koncert na orkiestrę” oraz cykl sześciu kwartetów smyczkowych. Dzieła te są przykładem jego mistrzowskiego posługiwania się językiem muzycznym, łączącym tradycję z innowacją.
Edukacja i rozwój artystyczny Béla Bartóka
Studia i mentorzy
W latach 1899–1903 Béla Bartók studiował w Królewskiej Akademii Muzycznej w Budapeszcie. Kształcił się pod okiem znakomitych pedagogów, takich jak István Thomán, uczeń Franza Liszta, oraz János Koessler. To właśnie w Akademii Muzycznej w Budapeszcie poznał Zoltána Kodálya, który stał się jego dozgonnym przyjacielem i współpracownikiem. Ich wspólna praca nad badaniem folkloru węgierskiego stanowiła kamień milowy w historii muzyki.
Działalność pedagogiczna
Przez wiele lat Béla Bartók pełnił funkcję profesora pianina w Akademii Muzycznej im. Liszta w Budapeszcie. Praca ta pozwalała mu na stabilizację finansową i unikanie męczących tras koncertowych, dzięki czemu mógł poświęcić więcej czasu na komponowanie i badania naukowe. Jego zaangażowanie w edukację muzyczną było ważnym elementem jego kariery.
Wpływy artystyczne
Na wczesnym etapie swojej kariery artystycznej, Béla Bartók silnie inspirował się twórczością Richarda Straussa. Później, pod wpływem Claude’a Debussy’ego, którego nuty przywiózł mu z Paryża Kodály, jego styl zaczął ewoluować w kierunku bardziej impresjonistycznym. Ta otwartość na różne prądy artystyczne pozwoliła mu na wykształcenie własnego, unikalnego języka muzycznego.
Sytuacja materialna i finanse Béla Bartóka
Sytuacja materialna w USA
Wbrew powszechnym mitom, Béla Bartók nie umarł w nędzy, chociaż jego finanse w Stanach Zjednoczonych były niepewne. W USA otrzymywał stypendium badawcze z Columbia University, co stanowiło istotne wsparcie dla jego działalności naukowej. Praca na Columbia University była ważnym etapem jego życia w Ameryce.
Dochody i duma
Béla Bartók był człowiekiem niezwykle dumnym i często odmawiał bezpośredniej pomocy finansowej od przyjaciół. Akceptował jedynie wsparcie w formie zleceń kompozytorskich lub opieki medycznej opłacanej przez ASCAP (American Society of Composers, Authors and Publishers). Ta postawa świadczy o jego niezależności i silnym poczuciu własnej wartości.
Kontrowersje, poglądy polityczne i testament Béli Bartóka
Sprzeciw wobec faszyzmu
Béla Bartók był zagorzałym przeciwnikiem nazizmu i sojuszu Węgier z Osią. Po dojściu Hitlera do władzy w 1933 roku, kompozytor odmówił koncertowania w Niemczech i zerwał współpracę z tamtejszym wydawcą. Jego postawa polityczna była wyrazem sprzeciwu wobec totalitarnych ideologii i ich wpływu na kulturę.
Niezwykły testament
W swoim testamencie sporządzonym w 1940 roku, Béla Bartók zawarł niezwykłe zastrzeżenie: żadna ulica ani plac na Węgrzech nie mogą nosić jego imienia tak długo, jak długo istnieją tam miejsca nazwane na cześć Hitlera lub Mussoliniiego. Ten testament jest świadectwem jego głębokich przekonań moralnych i politycznych.
Problemy z cenzurą
Po rewolucji 1919 roku, reżim Horthy’ego wywierał na Béli Bartóka naciski, aby usunął nazwisko librecisty Béli Balázsa z jego opery „Zamek Sinobrodego”. Powodem były żydowskie pochodzenie Balázsa oraz fakt, że znajdował się on na czarnej liście. Bartók sprzeciwił się tym żądaniom, co świadczy o jego niezłomności w obronie artystycznej wolności i przyjaźni.
Ciekawostki z życia Béla Bartóka
Pasja entomologiczna
Poza muzyką, największą pasją Béli Bartóka była przyroda, a w szczególności kolekcjonowanie owadów. Posiadał ogromną kolekcję okazów, co świadczy o jego wszechstronnych zainteresowaniach i dociekliwości wobec świata przyrody. Ta pasja była ważnym elementem jego życia poza muzyką.
Zainteresowanie kulturą katalońską
Podczas wizyty w Barcelonie w 1927 roku, Béla Bartók zachwycił się tradycyjnym tańcem sardana. Z fascynacją zbierał szczegółowe dane techniczne na temat budowy lokalnych instrumentów dętych, co pokazuje jego głębokie zainteresowanie różnorodnością kultur muzycznych i ich instrumentarium. To zainteresowanie kulturą katalońską było kolejnym dowodem jego otwartości i dociekliwości.
Podsumowanie chronologiczne kluczowych etapów życia i kariery
Najważniejsze daty w życiu i karierze Béli Bartóka
- 1881 – Narodziny Béli Bartóka w Nagyszentmiklós.
- 1888 – Śmierć ojca kompozytora.
- 1899–1903 – Studia w Królewskiej Akademii Muzycznej w Budapeszcie.
- 1904 – Początek badań nad muzyką ludową po usłyszeniu pieśni niani Lidi Dósy.
- 1909 – Pierwsze małżeństwo z Martą Ziegler.
- 1911 – Kompozycja opery „Zamek Sinobrodego”.
- 1913 – Badania folklorystyczne na terenie Algierii.
- 1916 – Publiczne przejście na unitarianizm.
- 1923 – Drugie małżeństwo z Dittą Pásztory.
- 1927 – Wizyta w Barcelonie i zainteresowanie tańcem sardana.
- 1936 – Kompozycja „Muzyki na instrumenty strunowe, perkusję i celestę”.
- 1936 – Badania folklorystyczne na terenie Turcji.
- 1940 – Sporządzenie testamentu.
- 1945 – Śmierć w Nowym Jorku i uzyskanie obywatelstwa amerykańskiego.
Dzieła Béli Bartóka – przegląd najważniejszych utworów
Główne gatunki i przykłady kompozycji
- Opera: „Zamek Sinobrodego” (1911).
- Balety: „Drewniany książę”, „Cudowny mandaryn”.
- Utwory orkiestrowe: „Muzyka na instrumenty strunowe, perkusję i celestę” (1936), „Koncert na orkiestrę”.
- Kwartety smyczkowe: Cykl sześciu kwartetów smyczkowych.
Wpływy i dziedzictwo Béli Bartóka
Béla Bartók, jako kompozytor i badacz muzyki ludowej, przyczynił się do zrewolucjonizowania rozumienia muzyki narodowej, a jego prace położyły podwaliny pod nowoczesny styl narodowy w muzyce węgierskiej, wywierając znaczący wpływ na rozwój muzyki XX wieku. Jego unikalna synteza muzyki ludowej, klasycyzmu i modernizmu stanowi jego najważniejszy wkład w światową kulturę muzyczną, a jego twórczość, pełna głębi i emocji, nadal rezonuje z odbiorcami na całym świecie.
Często Zadawane Pytania (FAQ)
Kim był Bela Bartok?
Béla Bartók był węgierskim kompozytorem, pianistą i etnomuzykiem, uważanym za jednego z najważniejszych twórców muzyki XX wieku. Jego twórczość charakteryzuje się głębokim związkiem z muzyką ludową Europy Środkowej.
Kim jest Béla Bartók?
Béla Bartók jest postacią historyczną, wybitnym węgierskim kompozytorem i pianistą, którego muzyka wciąż inspiruje i fascynuje słuchaczy na całym świecie. Jest uznawany za jednego z pionierów nowoczesnej muzyki, czerpiącego z bogactwa folkloru.
Jaki był styl Beli Bartóka?
Styl Beli Bartóka jest unikalnym połączeniem nowoczesnych technik kompozytorskich z elementami muzyki ludowej, szczególnie węgierskiej. Charakteryzuje się rytmiczną złożonością, dysonansami oraz innowacyjnym wykorzystaniem harmonii i form.
Co to jest bartok?
„Bartok” najczęściej odnosi się do Béla Bartóka, wybitnego węgierskiego kompozytora. Można również spotkać się z określeniem „bartok” w kontekście jego stylu muzycznego, który charakteryzuje się wpływami folkloru i nowoczesnymi rozwiązaniami kompozytorskimi.
Źródła:
https://en.wikipedia.org/wiki/B%C3%A9la_Bart%C3%B3k
